عرفان اسلامي در متون عالمان شيعي

 اثر جدید الانتشار از دکتر محمد فنائی اشکوری                  

فهرست مندرجات

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. والصلاة والسلام علی رسوله و خیر خلقه محمد وآله الطاهرین.

حوزه اي از معارف که با توجه و تأمل در ابعاد باطني تعاليم اسلامي در فرهنگ اسلامي ظهور و رشد يافت علوم عرفاني است. مهمترين شاخه هاي علوم عرفاني عبارتند از علم عرفان نظري و علم عرفان عملي. علم عرفان نظري حاصل تأمل در ابعاد باطني عقايد اسلامي و در محور آن توحيد است و علم عرفان عملي حاصل تأمل در ابعاد باطني احکام و اخلاق اسلامي و سلوک باطنی و راه رسيدن به آن بر محور عبودیت است. در زمينه هر يک از علوم يادشده آثار علمي فراواني از سوي عرفا در اعصار مختلف و با ديدگاه هاي متنوع به رشته تحرير درآمده است که از برخي از آنها به عنوان متون درسي استفاده مي شود. معروف ترين متن درسي در عرفان نظري کتاب فصوص الحکم محی الدین ابن عربي است که شرح هاي بسياري بر آن نوشته شده است. و رايج ترين متن در عرفان عملي کتاب منازل السائرين خواجه عبدالله انصاري است که آن نيز داراي شرح هاي متعددي است.  

 

شکی نیست که بعد باطنی و عرفانی اسلام در آموزه های شیعی بسیار پررنگ است و هم از این رو عالمان شیعی در شکل گیری و تکامل علوم عرفانی سهم بسزائی داشته اند؛ اما این امر در متون درسی رایج در عرفان اسلامی که در حوزه های علمی شیعی تدریس می شوند چندان منعکس نیست. برغم وجود میراثی غنی و آثاری گرانبها در عرفان اسلامی، متن درسی مناسبی برای آموزش عرفان با رویکردی شیعی در اختیار نداریم. متنی که اولا از پاره ای سوء برداشت ها مصون باشد، ثانيا عرفان اسلامي را از نگاه شيعي عرضه کرده باشد، ثالثا جامعيت داشته باشد و رابعا مناسب براي تدريس باشد، دشوار مي توان يافت. تدوين چنين متني نيز در کوتاه مدت کار آساني نيست. از اين رو، بر آن شديم تا منتخباتي از آثار عرفاي برجسته شيعه را شناسائي، استخراج و تنظيم نموده، به عنوان يک متن مرجع و آموزشي در اختيار علاقمندان قرار دهيم تا تصويري هرچه نزديک تر به واقع از تفکر عرفاني شيعي عرضه کرده باشيم.   

لازم است يادآوري کرد که عرفان ناب اسلامي و شيعي همان است که در قرآن و سنت آمده است و علم کامل و خالص آن نزد معصومين (ع) است. ازاين رو، سخنان و نوشتارهاي عالمان و عارفان في نفسه حجيتی ندارند و مصون از خطا نيستند، بلکه بايد به منابع ديني عرضه و با معيار عقلي و نقلي معتبر سنجيده شوند. متون برگزيده در اين اثر نيز از اين قاعده مستثنا نيستند و هر متني نشانگر نظر نويسنده آن است که مي تواند و انتظار مي رود مورد تأمل و بررسي قرار گيرد.

مخفي نيست که اکثر عرفاي شيعه پس از ابن عربي که صاحب اثر در زمينه عرفان نظري هستند متاثر از ابن عربي و اتباع او هستند. در عرفان عملی نیز تأثیر پذیری از عرفای اهل سنت وجود دارد. بنا بر این، نباید گمان کرد که هر آنچه در آثار عرفانی عالمان شیعی آمده است لزوما متخذ از آموزه های شیعی باشد. اما در هر حال، می توان تاحدی اعتماد داشت و متوقع بود که مؤلفان آثار عرفانی شیعی به معارف شیعی توجه داشته و دستکم کوشیده اند از عناصر ناسازگار با معارف شیعی احتراز کنند.    

در این مجموعه کوشیده ایم متونی را برگزینیم که تاحدودی نشانگر دیدگاه های عرفای شیعی در مباحث مختلف عرفانی باشد. به عبارت دیگر، غرض ارائه مباحث عرفانی است آن گونه که در متون عالمان شیعی آمده است، نه ارائه عرفانی که مستقیما از منابع دینی یعنی قرآن و سنت استخراج شده باشد. گرچه عارفان شیعی می کوشند از منابع دینی دراین زمینه استفاده کنند، اما مبانی فکری هر عالم و رویکرد او در فهم و تفسیر منابع دینی بی اثر نیست. بدین جهت چون متون موجود از آثار نویسندگان مختلف انتخاب شده است، تنوع در سلایق و رویکرد و سبک نگارش نیز اجتناب ناپذیر است. این تنوع و تفاوت گرچه از سویی ممکن است موجب قدری دشواری در مطالعه متن شود، اما از سوی دیگر خواننده را با تنوع در تفکر و ادبیات عرفانی شیعی آشنا می کند.

باید اذعان کرد که چنین گزینش محدودی از برخی آثار بعضی از عارفان شیعی هرگز نمی تواند منعکس کننده همه دیدگاه ها و دریافت ها و نشانگر سهم عظیم عالمان شیعی در تولید عرفان اسلامی باشد، اما در فقدان متون آرمانی و به عنوان نخستین گام در این زمینه می تواند خلائی را پر کند و راه را برای تدوین آثاری غنی تر بگشاید.  

برای اینکه خواننده با کلیت نظام فکری عرفانی عالمان شیعی آشنا شود کوشش شده است متون برگزیده اهم مباحث عرفانی در بعد نظری و عملی را پوشش دهد.  

          باید توجه داشت که عرفان علمی و تدوین شده تنها گزارش احوال و شهودات عرفانی نیست، بلکه تحلیل ها و تبیین های عقلی، استفاده از دیدگاه های فلسفی و کلامی و بهره گیری از آیات و روایات در آن بسیار است. از این رو، بویژه از زمان ملاصدرا شیرازی و ظهور حکمت متعالیه او، بسیاری از مباحث الهیاتی و عقیدتی بین علم عرفان و فلسفه و کلام مشترک و دستکم مشابه است. بدین جهت گزینش برخی مباحث عرفانی از کتبی که ممکن است صبغه فلسفی و کلامی یا تفسیری نیز داشته باشند امری غریب و دور از انتظار نیست.

خواننده این اثر لازم است علاوه بر آشنائی با زبان عربی در حد مطالعه متون تخصصی الهیاتی، دستکم یک دوره فلسفه اسلامی در حد نهایة الحکمة و کلام اسلامی در حد تجرید الإعتقاد را آموخته باشد. همچنین برای استفاده بیشتر از این اثر لازم است خواننده آن یک متن عرفانی یا دو واحد درسی در عرفان اسلامی را نیز گذرانده باشد.  

این کتاب در 20 فصل طراحی شده است که حاوی امهات مباحث عرفانی است. این مباحث بطور کلی در سه قلمرو می گنجند: 1. مباحث مقدماتی که به فلسفه عرفان تعلق دارند، 2. مباحث مربوط به عرفان نظری و 3. مباحث مربوط به عرفان عملی.

در آغاز کتاب فصلی مقدماتی درباره چیستی عرفان و جایگاه عرفان در اسلام و تشیع ارائه می شود که خطوط کلی و دیدگاه مقبول در عرفان را عرضه می کند.

در ابتدای هر فصل مقدمه ای کوتاه برای ورود به بحث ارائه شده است. غرض شرح یا تلخیص مباحث فصل نیست؛ شرح عبارات و حل مشکلات آن به عهده استاد این درس است. در پایان هر فصل پرسش هایی برای مرور اهم مباحث و تفکر درباره آنها طرح شده است.

شایان ذکر است که این کتاب همچنانکه می تواند به عنوان متنی درسی مورد استفاده قرار گیرد، می تواند به عنوان متنی برای معرفی عرفان اسلامی در اندیشه عارفان شیعی به علاقمندان به عرفان اسلامی و صاحب نظران این رشته معرفی شود.

فهرست مندرجات

1. عرفان و سنت عرفانی در اسلام

2. چیستی عرفان

3 . کشف و شهود

4. عرفان و دین

5. تأویل عرفانی

6. وحدت و کثرت هستی

7. نگاهی دیگر به یگانگی هستی

8. اسماء و صفات

9. ذات و صفات

10.  انسان کامل

11. نبوت و ولایت

12. معاد و اسرار قیامت

13. اسفار روحانی

14. نخستین گام سلوک

 15. رهتوشه رهروان

16. برخی از آداب سیر و سلوک

17. اسرار نماز

18. فتوت

19. اکسیر سلوک: محبت

20. لقاء الله

 فروشگاه جامع » انتشارات موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)

 عرفان اسلامی در متون عالمان شیعی (محمد فنایی اشکوری)

۱۶۸,۰۰۰ ریال 

 

استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است

طراحي: ايرنا هاست