آیت الله حسن زاده آملی

نوشته شده در فیلسوفان اسلامی

حسن حسن‌زاده به سال 1307 شمسي در آمل متولد شد. تحصيلات ابتدايي و دروس مقدماتي علوم ديني را در زادگاهش گذراند. در سال 1329 شمسي براي ادامه تحصيل به تهران رفت و در مدرسه حاج ابوالفتح و سپس مدرسه مروي، از محضر استادان و آيات عظام ابوالحسن شعراني، محيي‌الدين الهي قمشه‌اي، محمدتقي آملي، ميرزااحمد آشتياني، فاضل توني و ميرزاابوالحسن رفيعي قزويني در رشته‌هاي مختلف همچون فقه و اصول، تفسير، فلسفه، عرفان، رياضيات، نجوم و طب استفاده کرد. در سال 1342 به قم عزيمت کرد و از محضر بزرگاني چون علامه سيدمحمدحسين طباطبايي، محمدحسن الهي و سيدمهدي قاضي در زمينه‌هاي تفسير، فلسفه، عرفان و علوم غريبه بهره برد.
چنان‌که مي‌بينيم آقاي حسن‌زاده از نعمت استادان برجسته بسياري برخوردار بود. او با بسياري از اين استادان ارتباط نزديک داشت و بسياري از درس‌هايش خصوصي بود. چنين نعمتي نصيب کمتر کسي مي‌شود.
حسن‌زاده، جامع علوم سنتي و وارث علوم اسلامي است و از آخرين حکيماني است که جامع معقول و منقول و ذوفنون است. در ادب عربي و فارسي، فقه، حديث، تفسير، منطق، حکمت، عرفان، رياضي، هيأت، طب و علوم غريبه صاحب‌نظر و داراي اثر است و در اکثر رشته‌هاي مذکور تدريس کرده است. او در اين جهت وارث علمي و معنوي استاد ذي‌فنون خود ابوالحسن شعراني است که در همه علوم مزبور و برخي ديگر از علوم تبحر داشت. استاد حسن‌زاده، مؤلف حدود دويست کتاب و رساله است. وي از ذوق شعري نيز برخوردار است و به فارسي و عربي شعر مي‌سرايد. عنوان ديوان شعر او دفتر دل است. ايشان همچنين داراي قصيده‌اي است به عربي با عنوان ينبوع الحياة. بيشترين علاقه او به حکمت و عرفان است و اکثر آثار و درس‌هاي او در اين زمينه‌ها است. بيشتر آثار او يا عرفاني محض است يا رنگ و بوي عرفاني دارد. برخي از آثار ايشان به زبان عربي و بيشتر آثارشان به زبان فارسي است.
 تصحيح بسياري از متون فلسفي و عرفاني و تعليقات و حواشي بر آنها از جمله اسفار و برخي از شرح‌هاي فصوص الحکم مانند شرح خوارزمي، از ديگر خدمات وي به اين معارف است. او در کتاب‌شناسي نيز دستي چيره دارد و داراي کتابخانه شخصي ارزشمندي است.
تسلط او بر متون اسلامي، به ويژه متون فلسفي و عرفاني بي‌مانند است. وي متون سنتي فلسفه همچون شفا، اشارات و اسفار را بارها تدريس کرده است. بي‌شک او مدرسي توانمند در تدريس علوم اسلامي به ويژه متون فلسفي و عرفاني است. آنچه در آثار مکتوب ايشان چشمگير است، تتبع گسترده در آثار پيشينيان و گزينش اقوال و نقل و توضيح آنها است. دروس و آثار او به خوبي نشان مي‌دهند که وي محققي متضلع و شارحي برجسته در حکمت اسلامي است.
استاد به قوت و پاسخگويي فلسفه اسلامي اعتماد قوي دارد و با اينکه با زبان فرانسوي آشنا است، به فلسفه غرب چندان اعتنايي ندارد. از نظر ايشان، هرچند در غرب در زمينه علوم تجربي پيشرفت‌هايي شده است، اما در الهيات و معارف باطني و سلوکيْ فلسفه غرب هرگز قابل مقايسه با حکمت متعاليه و عرفان اسلامي نيست. (عيون مسائل النفس، ص 116-121)

حسن‌زاده که از مدافعان حکمت متعاليه است، حکمت و عرفان و دين را از هم جدا نمي‌داند و در آثارش به طور مکرر و مؤکد از هماهنگي و همراهي برهان و عرفان و قرآن سخن گفته است. از نظر او، فلسفه و عرفان بدون وحي ره به جايي نمي‌برند و تنها وحي است که انسان‌ساز است و فلسفه واقعي همان قرآن است و دين الهي و فلسفه الهي يکي است. از سوي ديگر، دين و عرفان نيز مبتني بر برهان‌اند؛ چرا که اثبات عقايد ديني مقدم بر هر چيزي است و اين کار فلسفه است. قرآن خود مبتني بر برهان و مؤيد آن است. حتي موازين منطقي را مي‌توان از قرآن استخراج کرد. بنابراين بين فلسفه، عرفان و دين نه تنها سازگاري هست، بلکه جدايي آنها از هم ممکن نيست و جدايي و ناسازگاري آنها پنداري بي‌پايه است.( قرآن و عرفان و برهان از هم جدايي ندارند.) شايد بر همين اساس است که در آثار ايشان مباحث فلسفي، کلامي و عرفاني به هم آميخته است و اقوال حکما و عرفا و شعرا و آيات و روايات، کنار هم قرار مي‌گيرند.
وي سالياني دراز کتب عرفاني، همچون تمهيد القواعد، فصوص الحکم و مصباح الانس را تدريس کرده و بر آنها تعليقه و شرح نوشته است. ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، شرحي است که بر فصوص الحکم ابن عربي نوشته است. يکي از نوآوري‌هاي او در اين زمينه، افزودن فُصي بر فصوص الحکم است. عنوان اين فص اين است: «فص حکمة عصمتية في کلمة فاطمية». وي خود اين فص را شرح و در مجلدي جداگانه منتشر کرده است. (شرح فص حکمة عصمتية في کلمة فاطمية، ص 8)


برگرفته از کتاب مقدمه ای بر فلسفه اسلامی معاصر، اثری از دکتر محمد فنایی اشکوری.

استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است

طراحي: ايرنا هاست