بررسى رويكرد عقلانى به چگونگى ارتباط خداوند با عالم

فصل نامه اى علمى ـ پژوهشى در زمينه علوم فلسفى بهار 1396

هادى فنائى اشکوری / عضو هيئت علمى دانشگاه بين المللى امام خمينى قدس سره قزوين  این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

چكيده

جستار حاضر به بررسى رويكردهاى عقلانى به ارتباط خداوند با عالم مى پردازد. ارتباط فاعلى ـ علّى، از شايع ترين و متداول ترين ارتباط هاى تصويرشده از سوى فيلسوفان است. همچنين رويكردهاى حداكثرى و حداقلى ارتباط خداوند با عالم نيز قابل سنجش است. در اين مقاله با بررسى واكاوانه برخى ديدگاه هاى دانشمندان عقل گراى يونان باستان و قرون وسطا، انديشه ماشين انگارى جهان و نيز ديدگاه فلاسفه اسلامى، اين تأكيد حداكثرى بر ارتباط فاعلى ـ علّى خداوند ترسيم شده است؛ سپس در گامى ديگر به سنجش و بررسى توانمندى و موفقيت تبيين هاى ارائه شده پرداخته، و در گام نهايى با گذر كردن از انحصارگرايى درباره ارتباط خداوند با عالم و نقادى آن، به تحليلى جامع و فراگير از ارتباط كه داراى مؤلفه هايى نظير كارآمدى است، دست يافته ايم. در اين الگو و تصوير، ارتباط صرفا فاعلى ـ علّى نيست؛ بلكه علاوه بر آن شامل ارتباط هاى ديگر نظير ارتباط تدبيرى، قيومى، رازقى، شاهدى و علمى نيز مى شود.

 كليدواژه ها: خداوند، ارتباط، عالم، فاعليت، عليت، حدوث، بقا.

اصل مقاله را در فصلنامه معرفت فلسفی 55 بخوانید.

مبنای اعتقادی شیعه در موضوع امامت

به گزارش خبرگزاری فارس از شهرکرد مرکز استان چهارمحال و بختیاری دکتر محمد فنایی اشکوری شامگاه جمعه مصادف با شب تولد اما رضا (ع) در برنامه طرح تقویت مبانی اعتقادی و شبهه‌زدایی دینی در مصلای امام خمینی شهرکرد با اشاره به تفاوت دیدگاه شیعه و سنی در بحث جانشینی پیامبر اکرم (ص)، اظهار کرد: برخی بر این گمانند که تفاوت شیعه و سنی صرفا بر سر یک موضوع تاریخی و اختلاف بر سر دو فرد در جانشینی پیامبر اکرم(ص) پیش آمده است، در صورتیکه این تفاوت و اختلاف قبل از اینکه مسئله ای تاریخی باشد ریشۀ اعتقادی دارد و ناشی از تفاوت دو دیدگاه در مفهوم جانشینی پیامبر است.
وی افزود ما اهل سنت را برادران مسلمان خود می دانیم و به وحدت امت اسلامی معتقد و بر آن مصر هستیم و دامن زدن به اختلافات را به زیان امت اسلامی و به سود دشمنان بویژه صهیونیسم جنایتکار می دانیم. اما این به معنای آن نیست که از مباحث عقیدتی و کوشش برای فهم دین و گفتگو و مباحثه دینی اجتناب کنیم. اتفاقا برای وحدت ناچاریم درست یکدیگر را بشناسیم و از سوء فهم ها پیشگیری کنیم. از این رو ضمن تأکید بر مشترکات مذاهب اسلامی، تامل در فهم درست تفاوت ها بسیار ضروری است.  مشترکات ما بسیار است. ما در اصول و فروع دین بیش از نود درصد اشتراک داریم و تفاوت ها بسیار کم است.  اما یک تفاوت بنیادی و ریشه ای بین تشیع و تسنن وجود دارد که بسیار مهم است و آن تفاوت در بحث جانشینی پیامبر است. به عبارت دیگر، تفاوت در مفهوم امامت و خلافت مهمترین تفاوت بین شیعه و سنی و ریشه تفاوت های دیگر است.  

یونان

برداشتی اجمالی از یونان و فرصت های پیش رو 

در مدت اقامت دو هفته ای در آتن از برخی  دانشگاه ها، کلیساها و اماکن تاریخی این شهر دیدار کردم و با برخی از شخصیت های علمی و دانشگاهی دیدار و گفتگو داشتم. با مطالعاتی که دربارۀ فلسفه و فرهنگ یونان کهن داشتم و براساس آنچه در این سفر به دست آوردم، می توانم بگویم که به نظر می رسد مردم یونان ملتی اصیل و نجیب هستند و با مردم ایران اشتراکات تاریخی و فرهنگی بسیاری دارند و می توانند روابط نزدیک تری داشته باشند که به سود هر دو ملت باشد. علاوه بر این، نکاتی در این سفر توجهم را جلب کرد:  

گفتگوی فلسفی در پایتخت فلسفه

پنجشنبه اول تیر 1396 هجری شمسی برابر با  22 جون 2017 میلادی در دانشکدۀ فلسفۀ دانشگاه آتن با رئیس دپارتمان فلسفه پروفسور خانم النی کارامالنگو  دیدار و  در زمینه ارتباط فلسفه ایران و یونان گفتگو کردیم. خانم کارامالنگو پس از خوش آمدگویی و اظهار خرسندی از این دیدار، ابتدا گزارشی از دانشکدۀ فلسفه دانشگاه آتن و زیر مجموعه های آن ارائه کردند و سپس علاقمندی دانشگاهشان را به ارتباط و گفتگو با اساتید فلسفۀ ایرانی ابراز داشتند. سپس بنده عرایضی را مطرح کردم که خلاصۀ آن چنین است:  

گزارشی کوتاه از یک گفتگوی بین الادیانی

صبح امروز  چهارشنبه، ۳۱ خرداد ۱۳۹۶، برابر با  21 جون 2017 میلادی به اتفاق آقای دکتر حلمی رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در آتن دیداری داشتم با رئیس دپارتمان الاهیات دانشگاه آتن آقای پروفسور نیکولادیس در دفترش در دانشگاه آتن .  ابتدای آقای نکولادیس خیر مقدم گفت و تشکر کرد و از اینکه فرصتی برای گفتگوی بین الادیان پیش آمده اظهار خرسندی کرد. سپس آقای دکتر حلمی ضمن اظهار خرسندی از این دیدار و همکاری های گذشته در برگزای گفتگوهایی بین علمای یونانی و ایرانی در آتن و تهران، ادامه این گفتگوها را بسیار مفید خواند.

بنده نیز پس از سپاس متقابل نکات زیر را طرح کردم. بنده از 1991 میلادی مطالعه و تحقیق درباره مسیحیت را آغاز کردم که تاکنون ادامه دارد. یکی از عناوینی که در دانشگاه تدریس می کنم عرفان و الاهیات مسیحی است. همچنین با علمای مسیحی از آمریکا، کانادا، اتریش، انگلستان و ایتالیا دیالوگ های متعددی داشته ام.  شما می دانید اسلام مسیحیت را به عنوان دین الاهی می شناسد و مقدسات مسیحی مثل مقدسات اسلامی برای مسلمانان قابل احترام است. نام عیسی، مسیح و مریم از نام های پرکاربرد در ایران است. ما مشترکات بسیاری برای گفتگو و همکاری داریم. در عصری که الحاد و فساد و خشونت و بحران اخلاقی مثل فروپاشی خانواده به شکل تهدید کننده ای رو به گسترش است، همکاری پیروان ادیان الاهی بویژه اسلام و مسیحیت و خاصه شیعه و ارتودوکس بسیار ضروری است. سوء تفاهم های بسیاری بین مسلمانان و مسیحیان وجود دارد. نه مسیحیان شناخت درستی از اسلام دارند و نه مسلمانان شناخت درستی از مسیحت دارند. این گفتگو ها برای شناخت بهتر پیروان این دو دین بزرگ الاهی از یکدیگر و رفع سوء تفاهم ها بسیار سازنده است. به علاوه ما می توانیم برای کاهش آلام بشریت و تقویت معنویت و اخلاق به عنوان آرمان مشترک همکاری داشته باشیم. این همکاری نه تنها به نفع مسلمانان و مسیحیان است، بلکه به نفع کل بشریت است.  امروزه که دنیا در آتش خشونت و جنگ افروزی  قدرت های استکباری و تروریست های افراطی می سوزد وظیفه عالمان ادیان الاهی است که نقش سازنده خود را  در این زمینه انجام دهند.

سپس آقای پروفسور نیکولادیس ضمن تأیید مطالب گفته شده اظهار داشت ما همیشه از گفتگو با دانشمندان ایرانی لذت می بریم و معتقدیم این گفتگو ها باید ادامه پیدا کند. وی گفت درحال حاضر دانشگاه ما تعطیل است،  اما  اظهار امیدواری کرد که در آینده نزدیک از بنده برای ایراد سخنرانی در معرفی اسلام و تشیع در  دانشگاه آتن دعوت به عمل آورد.

سومین منزلگاه سالکان کوی دوست

         

مراسم معنوی شب قدر در شب بیست سوم ماه مبارک رمضان در رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در آتن برگزار شد. در این مراسم پس از نماز جماعت و افطار دکتر فنایی اشکوری طی سخنانی فلسفه دعا و نیایش را برای حاضرین شرح داد. وی گفت البته هرکسی به هر نحوی و به هر زبانی می تواند با خدایش راز و نیاز کند. اما شیوه برتر دعاکردن را باید از معصومین آموخت. دعاهایی که در این شب ها می خوانیم مانند دعای جوشن کبیر، دعای افتتاح، دعای کمیل، ادعیه روزهای ماه رمضان و بسیاری از دعاهایی که در مفاتیح و صحیفه سجادیه آمده است، آیین نیایش را به ما می آموزند. در این دعاها عالی ترین مضامین توحیدی و الاهیاتی به زیباترین زبان بیان شده است. از این ادعیه درس خداشناسی و عبودیت را باید آموخت. وی در بخش دیگری از سخنانش گفت، دعا فقط حاجت خواستن نیست. دعاهای مأثور نشان می دهند که نیایش عناصر و مولفه های بسیاری دارد. مهمتر از همه حال دعا و آمادگی روحی برای سخن گفتن با خداست. در این دعاها می آموزیم که به هنگام نیایش با خدا چگونه او را ستایش کنیم؛ چگونه تسبیح و تنزیه کنیم. چگونه بخاطر نعمت های بی شمار الاهی شکرگزار باشیم. وقتی هم چیزی می طلبیم برای همگان بطلبیم، نه فقط برای خود، چنانکه می گوییم اللهم اغن کل فقیر، اللهم اشبع کل جائع ... این نشان می دهد که حتی به هنگام دعا نیز باید به فکر دیگر انسان ها باشیم و برای آنها خیر خواهی کنیم. ادعیه ما هم درس بندگی به ما می دهند و هم درس انسان دوستی. هم درس خضوع در برابر پروردگار به ما می دهند و هم درس همدلی و همدردی با همنوع. مهمترین موهبتی که در دعا نصیب انسان می شود سخن گفتن و نجوا کردن با معبود است. برای اهل معنا هیچ لذتی بالاتر از این نیست که انسان با معبودش خلوت و با او راز و نیاز کند.   در ادامه مراسم، دعای پرفیض جوشن کبیر قرائت شد و مراسم ویژه احیا اجرا گردید.
 

قدر را قدر بدانیم

کعبه لیلة القدر زمان ها و لیلة القدر کعبه مکان هاست .

به گزارش خبرنگار آئین و اندیشه خبرگزاری فارس، متن زیر یادداشتی است از دکتر محمد فنایی اشکوری، استاد فلسفه و عرفان اسلامی که در مورد ویژگی های شب قدر نوشته است.

یکی از گوهرهای درخشان در آموزه های اسلامی لیلة القدر است. و ما چه می دانیم که لیلة القدر چیست؟ با تأمل در سوره قدر و روایات پیرامون برخی از ویژگی های لیلة القدر را می توان بدست آورد. برخی از این نکات بویژه آخرین نکته که از فیوضات الهی در همین لیلة القدر به این حقیر است را تقدیم می کنم. 

دومین شب قدر

به گزارش خبرنگار مهر، این برنامه با نماز جماعت و افطار آغاز شد و سپس سخنرانی، عزاداری و قرائت دعای جوشن کبیر و ادعیه شب قدر اجرا شد. در این محفل محمد فنائی اشکوری استاد فلسفه و عرفان اسلامی دربارۀ شخصیت و جایگاه امیرالمؤمنین(ع) سخنرانی کرد.

وی در قسمتی از سخنانش خاطرنشان کرد: امیرالمؤمنین(ع) انسان کامل و قرآن ناطق است. علی(ع) مظهر کامل اسما و صفات الاهی است. در وجود علی(ع) همۀ ارزش های متعالی جمع است. معرفت، حکمت، عبادت، انفاق، عدالت، شجاعت، ایثار و هرآنچه خوبی و فضیلت است در وجود علی(ع) در  اوج است. از این جهت است که او مثل اعلای انسانیت و الگوی کامل برای حق جویان عالم است.

فنایی در ادامه سخنانش گفت: عشق به علی(ع) عشق به فضیلت و جوانمردی است و از این جهت است که هر کس علی(ع) را بشناسد دلدادۀ او خواهد شد.

وی در قسمت دیگری از سخنانش به دشمنی خوارج با امیرالمؤمنین(ع)  و شهادت آن حضرت اشاره و اظهار داشت: دشمنان علی جریان تکفیر و ترور را در عالم اسلام بنیان نهادند که تا به امروز ادامه دارد. تروریست های تکفیری متحجر امروز که در جهان اسلام فتنه و آشوب  به راه انداخته اند دقیقا دنباله روان خوارج آن روز هستند.

وی تأکید کرد: ما وظیفه داریم از یک سو  با تمام توان در برابر تروریسم تکفیری که از طرف استکبار و صهیونیسم و دولت فاسد و مرتجع آل سعود حمایت می شود ایستادگی کنیم و در میدان های نبرد آنها را قلع و قمع کنیم، و از سوی دیگر با آگاهی بخشی به امت اسلامی مانع پیدایش و رشد چنین جریانهای فاسد و خطرناکی شویم.

 

حکایتی مناسب فصل انتخابات

وقتی سیاحی را که عالم گشته بود، به بسیارصحبت ها رسیده، سؤال کردند که در همه جهان که گردیدی چند مرد را دریافتی؟ گفت: مردان حق را بسیار به خدمت رسیدم. اما آن که بر مردی او اعتماد تمام کردم، مردی  را دیدم در نظامیه بغداد (حماه الله تعالی من الآفات) فقیهی بود متدین، با امانت و مرا با او صحبتی بود. خلیفه را وزیری نماند. فرمود مستعدی را طلب کنید که صاحب علم و امانت باشد تا وزارت بدو دهم. فی الجمله آن فقیه را لایق دانستند؛ او را ببردند و  وزارت خلیفه بدو دادند. در حال او  را تجربه کردم؛ نه خوردن بگردانید، نه پوشیدن مبدل کرد. از آن حال اول هیچ متغیر نشد. من بر مردی او  اقرار  آوردم. از مرتبۀ ادنی به مقام اعلا رساند.» نجم الدین زرکوب، فتوت نامه، در  رسایل جوانمردان، ص 175 (تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه، 1370).

میلاد نور و طلوع طبیعت مبارک

                       

                        میلاد نور و طلوع طبیعت مبارک

دريا غريق مرحمت بي كران تو     هفت آسمان تجلي رنگين كمان تو

میلاد با شکوهترین گل بوستان آفرینش همزمان با تولد طبیعت و آغاز سال نو بر همۀ حق جویان مبارک باد. تشیع تنها مکتبی است که در آن یک بانو دارای مقامی است که فوق آن متصور نیست. او بهترین هدیه خدا به بهترین بنده اش رسول خدا  (ص) و به کل آفرینش است. همو که خدایش کوثر (خیر کثیر) نامید، «انا اعطیناک الکوثر.» فاطمه نه تنها دارای مقام عصمت است، بلکه محور و مرکز دایرۀ نبوت و ولایت است، آنچنانکه از حدیث کسا و دیگر متون مقدس استفاده می شود. او حجت حجت های الاهی است، حجة الله علی الحجج. در معرفی اصحاب کسا فاطمه محور است و جبریل امین ذوات مقدسه دیگر را با انتساب به او معرفی می کند: «هم فاطمة و ابیها و بعلها و بنیها.» این نکته به روشنی نشان می دهد که از نگاه اسلام بویژه مکتب تشیع در طی مدارج کمال انسانی و صعود معنوی بین زن و مرد هیچ تفاوتی نیست. تفاوت در ساختار وجودی زن و مرد و همچنین تفاوت در نقش اجتماعی آنها هیچ منافاتی با برابری آنها در انسانیت و تعالی معنوی و کمال حقیقی ندارد. این تفاوت ها برای به کمال رسیدن انسان ضروری است؛ اگر این تفات ها نبود خلل و نقصی عظیم در کار آفرینش بود. فاطمه الگوی کامل انسانیت و مظهر جمال و لطف الاهی است. معرفت او، عبادت او، انفاق او، همسرداری او، مادری او، مسئولیت  پذیری اجتماعی او و ... برترین سرمشق است برای همه کسانی که بخواهند انسانی زندگی کنند و در جاده کمال سفر کنند. فاطمه همان کسی است که به همراه همسر و فرزندانش تنها قرص نانی که برای صرف افطارشان داشتند به مسکین و فقیر و اسیر انفاق کردند و با آب روزه را افطار کردند، «و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا.» فاطمه همان بانوی آسمانی است که در شب عروسیش پیراهن عروسیش را که به تن داشت به محتاج داد و خود با جامه مندرسش در شادترین مراسم زندگیش حاضر شد. باشد که اندکی از شعاع درخشان وجود او بر ما دوستداران او و خاندانش بتابد. درود بر همه مادران به ویژه مادران فداکار مملکت ما و خاصه مادران بزرگوار و پرافتخار شهیدان. امیدوارم همۀ مادران سفر کرده به میمنت این میلاد فرخنده مهمان سفره آن بانوی آسمانی باشند. 

به گل طلعت او هر دو جهان زیبا شد     ذکر جان و دل ما سوره ی اعطینا شد

 

استفاده از مطالب اين سايت با ذکر منبع بلامانع است

طراحي: ايرنا هاست